Иссиқ кунлар инсон танасининг сувсизланиши, қон босимининг бузилиши ва иссиқ уришига ҳоли олиб келиши мумкин. Иссиқдан сақланишнинг 11 тавсияси: сувни вақтида ичиш, қизиқ вақтларда ташқарига чиқмаслик, таранг ва енгил кийим кийиш, сояда юрш, хона вақтларида тўғри совутиш, салқин душ, енгил овқатланиш, электролитларни тайёргарламаслик, сояда спорт, машина этажарлиги татбик этиш ва истеъмолчиларнинг холатини тўғри мониторинг қилиш. Иссиқ уришининг белгилари — кучли бош айланиши ва терлаш тўхтаса, ярдам бериш жуда муҳим.
Иссиқ кунлар инсон организми учун жиддий синов ҳисобланади. Тана ўзини совитиш учун терлайди, қон айланишини тезлаштиради ва кўпроқ сув сарфлайди. Агар тана ҳарорати ошиб кетса, бу ҳолат чарчоқ, сувсизланиш, қон босимининг бузилиши, ҳатто иссиқ уришига олиб келиши мумкин.
Қуйидаги усуллар нафақат халқона тажриба, балки тиббий ва илмий тавсияларга ҳам асосланган.
Инсон танасининг 55–70 фоизи сувдан иборат. Иссиқда терлаш орқали организм соатига 1–3 литргача сув йўқотиши мумкин. Сув камайса, тана ўзини совита олмай қолади. Шунинг учун ҳар 20–30 дақиқада оз-оздан сув ичиш, муздек эмас, салқин сув танлаш керак.
Куннинг энг қизиган вақтида ташқарига чиқманг
Соат 11:00–17:00 оралиғида ультрабинафша нурлар ва ҳаво ҳарорати энг юқори бўлади. Бу вақтда организм жуда тез қизиб кетади. Агар ташқарига чиқиш шарт бўлса, сояда юринг, тез-тез дам олинг. Бош кийим кийинг, оғир юк кўтарманг.
Оч рангли ва енгил кийим кийинг
Қора кийим қуёш нурини кўпроқ ютади. Пахта, зиғир ёки нафас олувчи матолар эса тернинг буғланишини енгиллаштиради. Шифокорлар кенг кийим, оч ранг, табиий мато иссиқда энг яхши ҳимоя воситаларидан бири эканини таъкидлайди.
Хонани тўғри совитинг
Иссиқ ҳавода бетон ва асфальт кечаси ҳам иссиқликни сақлаб қолади. Шунинг учун кундузи парда ва жалюзиларни ёпиш, кечқурун ва эрталаб шамоллатиш, вентилятор ёки кондиционердан фойдаланиш муҳимдир.
Аммо мутахассислар бир жиҳатни эслатади: хона ҳарорати жуда юқори бўлса, вентилятор ҳам баъзида зарар келтириши мумкин.
Совуқ душ ёки нам сочиқдан фойдаланинг
Салқин сув теридаги қон томирларини совитади ва тана ҳароратини пасайтиради. Энг самарали жойлар: пешона, бўйин, қўлтиқ ости, тизза орқаси. Чунки бу ерларда қон томирлари юзага яқин жойлашган.
Овқатланишни енгиллаштиринг
Ёғли ва оғир овқат ҳазм бўлиши учун организм кўпроқ энергия сарфлайди. Бу эса тана ҳароратини яна оширади. Иссиқ кунларда тарвуз, бодринг, қовун, кўкатлар, йогурт, енгил салатлар анча фойдали ҳисобланади.
Тер билан фақат сув эмас, натрий, калий ва магний ҳам чиқиб кетади. Шу сабабли баъзи одамларда мушак тортишиши, кучсизлик, бош айланиши ва кўнгил айниши кузатилади. Шу ҳолатда маъданли сув, айрон, электролитли ичимликлар, мева ёрдам беради.
Жисмоний ҳаракатни тўғри вақтга кўчиринг
Спорт ёки оғир меҳнат вақтида организм янада кўпроқ қизийди. Шунинг учун эрталаб, кечқурун салқинда машқ қилиш хавфсизроқ.
Қуёш остида турган автомобил ичи бир неча дақиқада ўта хавфли даражада қизиб кетади. Ҳатто ойна ярим очиқ бўлиб, машина сояда турса ҳам ичкариси жуда тез қизиши мумкин. Болалар ва кексалар учун бу айниқса хавфли.
Иссиқ уришининг белгиларига эътибор беринг
Қуйидаги белгилар хавфли сигнал ҳисобланади: кучли бош оғриғи, бош айланиши, кўнгил айниши, ҳаддан ташқари терлаш, кейинчалик терлашнинг тўхташи, ҳушдан кетиш. Бу иссиқ уриши бошланаётганидан дарак бериши мумкин. Бундай пайтда ҳолсиз одамни сояга олиб ўтиш, нам сочиқ босиш ва “тез ёрдам” чақириш керак.
Бир-бирингизни кузатиб туринг
Иссиқдан энг кўп жабр кўрадиганлар кексалар, болалар, юрак-қон томир касаллиги борлар, ҳомиладор аёллар ҳамда ташқи меҳнат билан шуғулланувчилардир. Шунинг учун яқинлар, қўшнилар ва ёлғиз яшайдиган одамлардан хабар олиб туриш жуда муҳим.
Қизиқарли илмий факт
Инсон организми нормал ҳолатда 36.5–37°C атрофида ишлайди. Агар тана ҳарорати 40°C га яқинлашса, мия ва ички аъзолар фаолияти издан чиқиши мумкин. Шу сабабли иссиқ уриши тиббиётда фавқулодда ҳолат деб ҳисобланади.
Акбар Фатҳуллаев
